Op het tweede gehoor: wat is de krachtigste tijdmachine, geur of muziek?

10 mei 2019

Als ik de combinatie van kaneel en koffie ruik, hoor ik een fractie van een seconde later in gedachten Joni Mitchell zingen over dreams and false alarms, een zinnetje uit het nummer Amelia, van Mitchells album Hejira (1976). En omgekeerd, als ik dat lied hoor, vooral als dat onverwachts gebeurt, dan denk ik altijd meteen aan een jeugdvriendin die ik in de loop der jaren uit het oog verloor.

Muziek en geur zijn krachtige geheugentriggers. Bijna iedereen kent dat verschijnsel uit eigen ervaring. In een flits worden hele werelden teruggeroepen in het bewustzijn. Een onvrijwillige herinnering wordt zoiets genoemd. Maar werken klank en geur eigenlijk op dezelfde manier? En triggeren de twee sensaties de herinneringen even krachtig? De wetenschap en de literatuur leveren diverse antwoorden.

Hersenonderzoekers hebben aangetoond dat geuren via de geurreceptoren in de neus de zogenaamde reukkolf in het brein bereiken. Die reukkolf is weer sterk verbonden met de amygdala en de hippocampus, twee hersengebieden die betrokken zijn bij respectievelijk emotie en geheugen. Om die reden kunnen geuren zeer levensechte herinneringen oproepen aan specifieke plekken, tijdstippen of gebeurtenissen, en komen de bijbehorende emoties in één keer terug.

Bij de Franse schrijver Marcel Proust (1871-1922) zijn het dan ook de geur en de smaak van een koekje (een madeleine, om precies te zijn), gedoopt in bloesemthee, die bij hoofdpersoon Marcel de sluizen van de herinnering openzetten, en die zijn halfvergeten jeugd weer in detail aan hemzelf - en de lezer - openbaren. Je kunt Prousts hele romancyclus Op Zoek Naar De Verloren Tijd, in totaal zo’n drieduizend bladzijden, opvatten als het resultaat van een koekje dat toevallig een tijdmachine in werking zet.

Muziek, zo doceert hersenwetenschapper Daniel Levitin in zijn boek Ons Muzikale Brein, wordt met name verwerkt in een van de oudste hersendelen, het cerebellum, dat net als de reukkolf verbonden is met de amygdala. Dat verklaart de emotionele en geheugentriggerende kracht van muziek die we allemaal kennen. Levitin wijst ook op ons verbazingwekkende geheugen voor muziek, dat ons in staat stelt om na het horen van een fragment van luttele seconden de rest van een heel muziekstuk uit ons hoofd aan te vullen. Maar de vraag of muziek een even krachtige tijdmachine is als geur wordt in zijn boek niet beantwoord.

Als de wetenschap er niet uitkomt, moeten we misschien naar persoonlijke ervaringen kijken. In mijn beleving is de herinnering bij muziek minder specifiek dan bij geuren, maar plakt muziek duidelijker aan bepaalde levensfases. Bij het horen van een bepaald lied denk je vaak terug aan één bepaalde periode, vaak een afgesloten periode in je leven. Zo denk ik bij I Was Made For Loving You van Kiss en ook bij Cheek To Cheek van Lowell George weer meteen aan een reeks avonden in dampende campingdisco’s waar ik als vijftienjarige vol onvervuld verlangen aan de muur geplakt zat. Waaruit maar weer blijkt dat elk liedje, ongeacht de kwaliteit, dienst kan doen om aan wat oude wonden te krabben.

En wat muziek ook beter kan dan geur is een collectief tijdsbeeld oproepen. Bij Love Is A Battlefield (1983) van Pat Benatar zit ik weer in het studentenhuis naar Countdown te kijken, op de enige kamer met een tv. Verschaald bier, één gezamenlijke telefoon, het leven nog zo relaxed - mijn huisgenoten van toen zullen het onmiddellijk herkennen. Ook met onbekende leeftijdgenoten is er instant collectieve herkenning als een bepaalde tophit van jaren her wordt gedraaid. En dan heb je nog de liedjes die je met je geliefde intens hebt beleefd: ‘ons nummer’. Bij geuren blijft het allemaal veel individueler. Geuren lijken verbinding te maken met een oud gevoel dat helemaal van jou is, dat jij alleen kent. Moeilijk in woorden te vangen, moeilijk ook om te delen met anderen.

Voorlopig eindigt de wedstrijd Herinneringen Oproepen tussen geur en muziek voor mij in een remise. Het zijn allebei tijdmachines die het hier en nu eventjes opzij duwen. Halfvergeten episodes uit je leven dringen zich zonder pardon en met de bijbehorende emoties aan je op. Je kunt je er niet eens tegen verzetten. Ik zou die tijdreizen voor geen goud willen missen.

Chris Bernasco geeft hier eens in de maand een bijzondere kijk op popmuziek.